Od szkolnego gwaru do regałów z książkami - historia gmachu we Wrzeszczu

Przy al. gen. J. Hallera 14 ceglane mury pamiętają uczennice i uczniów, wojenny lazaret, powojenne szkoły oraz kolejne pokolenia czytelników. Dziś działa tu Pomorska Biblioteka Pedagogiczna w Gdańsku, ale wystarczy uważnie spojrzeć na dziedziniec i elewację, by zobaczyć ślady znacznie dłuższej historii.

• Nowe Szkoty rosły, więc potrzebowały własnej szkoły
• Pomorska Biblioteka Pedagogiczna przejęła szkolne mury
• Dawne sale lekcyjne nadal opowiadają o edukacji

Nowe Szkoty rosły, więc potrzebowały własnej szkoły

Początek tej opowieści prowadzi do Nowych Szkotów, rejonu dzisiejszych ulic Wyspiańskiego i Leczkowa. Osada powstała w drugiej połowie XVI wieku wokół Opackiego Młyna, a jej nazwa wiązała się ze szkockimi emigrantami, którzy się tu osiedlali.

Na początku XX wieku okolica szybko się zmieniała. Przybywało mieszkańców, domów i ulic, a dawny trakt Neuschottland, odpowiadający dzisiejszej ul. Wyspiańskiego, prowadził w stronę Brzeźna. Wraz z rozwojem dzielnicy rosła potrzeba stworzenia dużego, nowoczesnego zespołu szkolnego.

Pierwszą część gmachu oddano do użytku 24 października 1907 roku. Była to szkoła dla chłopców. W 1911 roku dobudowano skrzydło dla dziewcząt, a oba budynki połączono wspólną salą gimnastyczną.

Jak na swoje czasy szkoła była rozwiązaniem bardzo nowoczesnym. Sale rozmieszczono wokół korytarzy, które zapewniały dostęp światła i wentylację. Uczniowie korzystali między innymi z sal do śpiewu i rysunku, świetlic, pomieszczeń administracyjnych oraz szkoły gotowania. W części dla chłopców działało 12 klas, a w skrzydle dziewcząt aż 18. 🏫

Pomorska Biblioteka Pedagogiczna przejęła szkolne mury

Ceglany gmach miał nie tylko praktyczne wnętrza, ale również charakterystyczną architekturę. Starszą część ozdobiono dekoracyjnie układanymi cegłami, natomiast nowsze skrzydło wyróżniały ceramiczne fryzy i ostrołukowe arkadki. Od północy znajdowała się ażurowa wieżyczka z dzwonem szkolnym.

Wiele śladów dawnej szkoły przetrwało do dziś. Dwa rzędy kasztanowców przypominają o przebiegu dawnej ulicy Neuschottland. Na dziedzińcu stoją dwa niewielkie budynki dawnych szkolnych toalet. Na jednym z nich zachował się fragment niemieckiego napisu „Mädchen Abort”.

Na terenie gmachu można również odnaleźć pozostałości poidełek oraz oznaczenie wejścia do schronu. Nad oknem niskiego parteru, w części zajmowanej przez bibliotekę, widoczne są trzy białe strzałki wskazujące miejsce dawnego wejścia. Na cegłach elewacji zostały także uczniowskie inicjały - drobne podpisy osób, które przed laty zostawiły po sobie materialny ślad.

Losy budynku w czasie II wojny światowej nie są w pełni znane. Wiadomo, że jeszcze w 1942 roku działały w nim obie szkoły. Pod koniec wojny gmach najpewniej przejęło wojsko i urządzono w nim lazaret. Budynek nie został poważnie zniszczony, choć na murach zachowały się ślady kul z wydarzeń 1945 roku.

Po wojnie edukacyjna funkcja miejsca wróciła na dobre. W obu skrzydłach działały Szkoła Podstawowa nr 18 oraz Szkoła Podstawowa nr 28, która w 1965 roku otrzymała imię Obrońców Wybrzeża. Obie szkoły funkcjonowały do 1977 roku.

Szczególny rozdział rozpoczął się w 1973 roku, gdy w północnym skrzydle swoją siedzibę znalazła Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka. Od tego momentu budynek nieprzerwanie służy działalności bibliotecznej. 📚

Dawne sale lekcyjne nadal opowiadają o edukacji

W 1977 roku drugie skrzydło zajęła instytucja zajmująca się kształceniem nauczycieli i badaniami oświatowymi. Jej następcą jest dziś Pomorskie Centrum Edukacji Nauczycieli. W budynku działa również Pomorski Ośrodek Adopcyjny, a w jednym z dawnych budynków sanitarnych mieści się Biuro Turystyki Unitur.

Najważniejsza zmiana dokonała się we wnętrzach. Tam, gdzie dawniej stały szkolne ławki, dziś ustawiono regały z książkami. Jedno z dawnych mieszkań woźnego zajmuje Regionalna Izba Edukacyjna i Muzeum Oświaty Pomorskiej.

Historia tego miejsca nie kończy się jednak na datach i zmieniających się nazwach instytucji. Widać ją w kasztanowcach, cegłach, oznaczeniach schronów, dawnych budynkach gospodarczych i dziecięcych podpisach wyrytych w elewacji. To właśnie te detale sprawiają, że zwykła wizyta w bibliotece może zamienić się w małą miejską wyprawę śladami dawnego Wrzeszcza. 🔎

Ponad sto lat po otwarciu pierwszej części kompleksu gmach nadal pozostaje miejscem związanym z nauką i wiedzą. Zmieniały się jego funkcje oraz osoby, które przekraczały próg, ale edukacyjny charakter budynku przetrwał.

Dzieje obiektu i Pomorskiej Biblioteki Pedagogicznej można poznać szerzej w publikacji jubileuszowej przygotowanej z okazji 80-lecia instytucji. Książka jest dostępna do wypożyczenia w bibliotece przy al. gen. J. Hallera 14 w Gdańsku.

na podstawie: Pomorska Biblioteka Pedagogiczna w Gdańsku.