Pięć adresów, różne historie. Tak działa nowe centrum sztuki w Gdańsku

Największa sala została oddana dzieciom, w dawnej „Marysieńce” można zajrzeć do biblioteczki, a w Nowym Porcie sztuka spotyka się z kinem i historią dzielnicy. Gdańskie Centrum Sztuki Współczesnej działa w pięciu miejscach, które różnią się programem, charakterem i skalą. Wspólny adres nie byłby tu wystarczający – żeby poznać całą instytucję, trzeba przejść przez kilka części Gdańska.

• Pięć adresów tworzy jedną instytucję sztuki
• Dolne Miasto łączy wystawy z przestrzenią dla dzieci
• Szeroka i Nowy Port pokazują sztukę poza galerią
• Biuro Obsługi Artystów odpowiada na problemy środowiska

Pięć adresów tworzy jedną instytucję sztuki

Gdańskie Centrum Sztuki Współczesnej powstało z połączenia Gdańskiej Galerii Miejskiej i Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia. Po zmianie organizacyjnej zachowano dotychczasowe lokalizacje obu instytucji, a łączna powierzchnia wystawiennicza wynosi około 900 mkw.

Dyrektorka Marta Kołacz wskazuje, że GCSW nie ma ambicji konkurowania skalą z największymi ośrodkami, ale chce działać szeroko i reprezentować Gdańsk także poza Polską. Program opiera się na wcześniejszym dorobku obu instytucji, a jednocześnie łączy wystawy z edukacją, działaniami społecznymi i pomocą dla artystów.

Galerie znajdują się w trzech częściach miasta:

• na Dolnym Mieście przy ul. Jaskółczej,
• na Głównym Mieście przy ul. Szerokiej, Powroźniczej i Piwnej,
• w Nowym Porcie przy ul. Strajku Dokerów.

Taki układ ma znaczenie także dla osób planujących zwiedzanie. Wystawy nie mieszczą się w jednym budynku, dlatego program można poznawać etapami, dobierając miejsca według tematu albo dzielnicy.

Dolne Miasto łączy wystawy z przestrzenią dla dzieci

Przy ul. Jaskółczej 1 działa największa siedziba GCSW i główne miejsce realizacji wystaw, zajęć edukacyjnych oraz projektów społecznych. Obecnie prezentowana jest tam ekspozycja „Żniwa smutku”, przygotowana jako wspólny debiut francuskiego artysty Alexisa Pugeta i kuratorki Oriany Radziuk. Tematem wystawy są przemijanie, pamięć i melancholia.

Od drugiej połowy lipca w tej siedzibie działa również przestrzeń przeznaczona dla dzieci. Największą salę wystawienniczą przystosowano do aktywności, w których najmłodsi nie ograniczają się do oglądania prac. Mogą budować, eksperymentować i współtworzyć miejsce przeznaczone do wspólnego działania.

Pomysł na tę część programu nawiązuje do koncepcji duńskiego artysty i architekta Palle Nielsena. Zakłada ona traktowanie dzieci jako pełnoprawnych uczestników życia społecznego, a nie wyłącznie odbiorców przygotowanych dla nich zajęć.

Na Głównym Mieście program rozłożono między trzy różne przestrzenie. Przy ul. Powroźniczej 13/15, z widokiem na Motławę, można oglądać wystawę „Opera! 100 lat projektowania Opery w Gdańsku”. Klaudiusz Grabowski, we współpracy z Andrzejem Zagrobelnym, zebrał projekty i koncepcje pokazujące niemal sto lat myślenia o przyszłym gmachu opery. Wśród prezentowanych materiałów znalazły się również pomysły, które nigdy nie zostały zrealizowane.

Przy ul. Piwnej 27/29 działa project room, czyli miejsce przeznaczone na eksperymenty i debiuty. W przyszłości odbędzie się tam między innymi wystawa Piotra Lewandowskiego, laureata nagrody GCSW przyznanej podczas 17. edycji Najlepszych Dyplomów Artystycznych w Gdańsku.

Obecnie można tam zobaczyć część ekspozycji „Z miejsca, w którym stoisz”. Zwiedzanie tej wystawy rozpoczyna się przy ul. Szerokiej 37, a przy Piwnej znajduje się jej dalsza część. Dodatkową atrakcją jest „Harmonograf” Igora Kubika, instalacja pozwalająca stworzyć własny rysunek.

Szeroka i Nowy Port pokazują sztukę poza galerią

Przy ul. Szerokiej 37 działa galeria z pracownią warsztatową i piecem ceramicznym. To również siedziba Biura Obsługi Artystów oraz miejsce współpracy z gdańskim środowiskiem artystycznym.

Wystawa „Z miejsca, w którym stoisz”, kuratorowana przez Gabrielę Warzycką-Tutak, skupia się na związkach między sztuką a przestrzenią. Zebrane prace odnoszą się do pamięci miejsc, codziennych sytuacji i osobistego sposobu patrzenia. Wśród nich znajduje się obraz Wilhelma Sasnala, laureata Nagrody Rubensa.

Po zwiedzaniu można skorzystać z biblioteczki z publikacjami poświęconymi literaturze i sztuce albo odpocząć przy kawie na tarasie dawnej kawiarni „Marysieńka”. Powojenny lokal był miejscem koncertów jazzowych, dancingów, spotkań literackich, pokazów mody i prezentacji artystycznych. Odbywały się tam również miejskie uroczystości, w tym inauguracje Jarmarku Dominikańskiego. Ważną częścią jego działalności była własna produkcja cukiernicza.

W Nowym Porcie, przy ul. Strajku Dokerów 5, GCSW korzysta z budynku zaprojektowanego przez Jacka Dominiczaka. W jednej siedzibie połączono funkcje wystawiennicze i edukacyjne, bibliotekę oraz kino studyjne KinoPort. Program tej lokalizacji jest związany z historią i współczesnością dzielnicy.

Wystawa „Poza nawierzchnią” powstała przy udziale kuratorek Anety Lehmann i Natalii Budnik oraz grupy artystów i projektantów: Michaliny Bigaj, Aleksandry Cాచy, grupy Centrala, Piotra Jurka, Mateusza Salwy, studia SLA i Marty Urbańskiej. Prace koncentrują się na miejskiej przyrodzie i pytaniach o to, czy naturę można zaprojektować, a jeśli jest to możliwe technicznie, to czy pozostaje także etyczne. Jednym z prezentowanych dzieł jest rzeźba „Pergola” Michaliny Bigaj.

Oddział w Nowym Porcie działa razem z KinoPortem, który od maja współtworzy Łukasz Laskowski. Po wznowieniu działalności kino rozwija program sąsiedzki oraz prezentuje ambitne kino autorskie i nurt slow cinema.

Biuro Obsługi Artystów odpowiada na problemy środowiska

Jednym z najważniejszych elementów działalności GCSW jest Biuro Obsługi Artystów, działające przy ul. Szerokiej. To pierwszy w Polsce projekt tego rodzaju, skierowany bezpośrednio do artystek i artystów sztuk wizualnych oraz projektowych pracujących w Gdańsku.

BOA oferuje pomoc prawną, konsultacje merytoryczne, programy mentorskie i dostęp do wspólnych zasobów oraz pracowni. Pomaga także w nawiązywaniu kontaktów z kuratorami i instytucjami.

Program opracowano na podstawie badań przeprowadzonych w 2025 roku wśród gdańskiego środowiska artystycznego. Wynika z nich, że:

• 71 proc. badanych nie czuje się reprezentowanych,
• 67 proc. rzadko albo nigdy nie otrzymuje rzetelnej krytyki swojej pracy,
• ponad połowa ma trudności ze znalezieniem informacji o możliwościach współpracy z instytucjami.

Założenia BOA mają być regularnie sprawdzane i aktualizowane. Pomoc jest dostępna niezależnie od wieku, wykorzystywanego medium i stopnia współpracy z instytucjami.

W programie GCSW na 2026 rok ważne miejsce zajmują relacje między przestrzenią a codziennym życiem. Wystawa „Modele wspólnoty. Wystawa do zabawy” odchodzi od tradycyjnego oglądania ekspozycji. Dzieci mogą projektować ścieżki, budować miejsca spotkań i zastanawiać się, jak powinna wyglądać wspólna przestrzeń.

Program społeczny obejmuje także bezpłatne „Lekcje Sztuki” dla szkół oraz projekty partycypacyjne. Na Dolnym Mieście realizowana jest „Sztuka dzielenia”, natomiast w Nowym Porcie odbywa się „Ostatnie lato”. W ramach tego projektu mieszkańcy podczas spacerów, warsztatów i spotkań przyglądają się architekturze, przyrodzie oraz historii zapisanej w przestrzeni dzielnicy. Towarzyszą im artyści, badacze i projektanci.

Wydarzenia związane z „Ostatnim latem” zaplanowano do września. Dzięki połączeniu wystaw, kina, edukacji i działań sąsiedzkich GCSW działa nie tylko jako sieć galerii, ale także jako zaplecze dla twórców i miejsce rozmowy o tym, jak zmieniają się gdańskie dzielnice.

na podstawie: Portal gdansk.pl.