Konserwatorzy odsłaniają niemieckie inskrypcje na zabytkowej ambonie

Spod cienkich sklejek w Bazylice Mariackiej zaczynają wyłaniać się napisy, których nie oglądano od dziesięcioleci. Konserwatorzy przywracają też XVII-wieczne elementy baldachimu, wcześniej zastąpione rekonstrukcjami. Zabytkowa ambona z kościoła św. Jana przechodzi właśnie etap prac, który pozwoli lepiej odczytać jej dawną formę i historię.

• Oryginalne części ambony znaleziono po latach w magazynie
• Spod sklejki wracają napisy ukryte w latach 80.
• Ambona łączy sceny biblijne z alegoriami cnót

Oryginalne części ambony znaleziono po latach w magazynie

Ambona powstała w latach 1616–1617. Ma niemal 7,5 metra wysokości, czyli mniej więcej tyle, co budynek o dwóch i pół kondygnacji. Wykonano ją z drewna dębowego i sosnowego, a jej elementy tworzą kolumna, korpus, balustrada oraz baldachim.

Zabytek przez stulecia służył pastorom w kościele św. Jana. W 1944 roku, w związku ze zbliżaniem się Armii Czerwonej, został zdemontowany przez Niemców i wywieziony ze świątyni. Po wojnie ambona trafiła do składnicy konserwatorskiej, a w 1966 roku przekazano ją parafii kościoła Najświętszej Marii Panny. Od sześciu dekad znajduje się w Bazylice Mariackiej.

W 1985 roku zespół kierowany przez konserwatorkę dzieł sztuki Agnieszkę Sikorską odbudował ambonę w nawie głównej. Nie wszystkie części udało się wtedy wykorzystać. Fragmenty pozostawione w składnicy nie miały opisów, a ich przeznaczenie rozpoznano dopiero na podstawie archiwalnych fotografii. Identyfikacji dokonała Magdalena Kosińska, kierownik działu zabytków ruchomych reprezentująca urząd Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Odnalezione elementy pochodzą z baldachimu. Dzięki nim konserwatorzy mogą zastąpić uproszczoną podstawę XVII-wiecznymi częściami, między innymi podniebiem ozdobionym glorią.

– Dzięki temu będziemy w stanie przywrócić ambonie dawny kształt – mówi dr Ewa Lisiak, konserwator dzieł sztuki z pracowni Restory.

Prace rozpoczęto od górnej części ambony. Renowacja baldachimu ma potrwać jeszcze kilka miesięcy, a kolejny etap obejmie pozostałe fragmenty zabytku. Stopniowy zakres prac oznacza, że pełny efekt będzie można ocenić dopiero po zakończeniu następnych etapów.

Spod sklejki wracają napisy ukryte w latach 80.

Konserwatorzy usuwają także sklejki przybite niewielkimi gwoździami. Zasłaniały one wcześniejsze inskrypcje, w tym napisy w języku niemieckim. Przesłony założono świadomie w połowie lat 80., aby ukryć niemieckie ślady w świątyni.

Odsłonięcie napisów przywraca ambonie nie tylko wcześniejszy wygląd, lecz także część jej historycznego kontekstu. Ostatnim etapem będzie oczyszczenie polichromii z przemalowań i dawnych nawarstwień.

– Usunięcie tych wtórnych przesłon pozwoli nam uwidocznić autentyczny, historyczny kontekst zabytku – podkreśla Ewa Lisiak.

Konserwatorka zajmuje się zabytkami w Bazylice Mariackiej od 18 lat. W tym czasie prowadziła prace między innymi przy Zegarze Astronomicznym, Grupie Ukrzyżowania Mistrza Pawła, Ołtarzu Antwerpskim, Krucyfiksie Mariackim, Grupie św. Jerzego, Pięknej Madonnie oraz kaplicy św. Jakuba.

Ambona łączy sceny biblijne z alegoriami cnót

Korpus ambony zdobią cztery obrazy ze scenami ze Starego Testamentu:

• Nawrócenie mieszkańców Niniwy,
• Kazanie Ezdrasza,
• Powtórne odnalezienie Księgi Prawa,
• Budowa arki Noego.

Na balustradzie przedstawiono sceny z Nowego Testamentu, wśród nich cudowny połów ryb i powołanie apostołów Piotra i Andrzeja, Chrystusa nauczającego na łodzi, przypowieść o dobrym pasterzu oraz Chrystusa z faryzeuszami. Na froncie bramki znajduje się wizerunek Chrystusa jako Dobrego Pasterza.

Ambonę wykonano w pracowni gdańskiego rzeźbiarza Isaaka van den Blocka. Portal wieńczą rzeźby Chrystusa, Wiary z księgą i kielichem oraz Nadziei z kotwicą. W belkowaniu zachował się niemieckojęzyczny cytat z Pisma Świętego:

„Ich bin die Tür zu den schaffen. So ieamad durch mich eingehet, der wird Selig werden”.

Jego polskie znaczenie brzmi: „Ja jestem bramą. Jeżeli ktoś wejdzie przeze Mnie, będzie zbawiony”.

Ośmioboczny baldachim dobudowano w 1676 roku. Nad nim umieszczono latarnię z figurą św. Jana Chrzciciela, a na szczycie feniksa w płomieniach – symbol Słońca i odradzającego się życia. Narożniki baldachimu zdobią alegorie sześciu cnót:

• Wiary z krzyżem i księgą,
• Mądrości z rylcem, tabliczką i psem u stóp,
• Radości z lutnią i jeleniem,
• Pobożności ze złożonymi dłońmi,
• Pokoju z otwartą księgą,
• Miłości z dzieckiem i płonącym sercem.

Przywrócenie oryginalnych fragmentów i odsłonięcie inskrypcji pozwoli połączyć zachowane elementy ambony z jej wcześniejszą historią – zarówno z okresem użytkowania w kościele św. Jana, jak i z powojennymi losami zabytku.

na podstawie: Urząd Miejski w Gdańsku.